معماری

ترکیه از نظر معماری کشوری بسیار غنی استان است. دو اثر ازهفت اثر هنری و معماری(عجایب هفت گانه)معبد آرتمیس (Ariemis), نزدیکی شهر افشناسی (Ephesus) و آرامگاه هالی کارناسس(Mausolem of Halicarnassus) در شهر بندرو(Bodrum) قرار دارند. به طور کلی سبک معماری و آثار به جا مانده از دوره عثمانی نیز بسیار درخور توجه است. همچنین مساجد ترکیه از نظر معماری بسیار - منحصر به فرد هستند. معماری این دوره از یک سو از معماری مرسوم سلجوقی تأثیر گرفته و ازسوی دیگر از ویژگی های معماری روم و یونان بهره مند است.ایا صوفیه(Hagia Sophia) یکی از آثار به جا مانده از قبل از اسلام است. این بنا در اصل کلیسای روم شرقی بود و امپراتور کنستانتين اول (Constantine I) آن را ساخت و در دوران عثمانی به مسجد تبدیل شد. در عهد. عثمانی، سلاطین، برای ساخت بناهای مهم، معماران ارجی را دعوت می کردند. در این دوره مساجد بسیاری ساخته شد، از جمله مسجد فاتح استانبول (Fatih) به وسیله آتیک سینان (Atik Sinan) و به سفارش سلطان محمد دوم (MehmedII) بنا گردید. کاخ توپکاپی (Topkap) هم در اواسط قرن پانزدهم میلادی در استانبول بنا و کم کم بخشهای مختلفی از سوی سلاطین عثمانی بر آن افزوده شد. این بنا به مدت ۴۰۰سال محل سکونت سلاطین عثمانی بود. کاخ توپکاپی مجموعه عظیمی از باغها و ساختمانهای متفرقه را دربرمی گیرد و به واسطه کاشی کاریهای داخلی و خارجی، بناهای آن همواره مورد توجه بوده است. حمامهای ترکی نیز در گذشته از معروفیت خاصی برخوردار بوده و معماری ویژهای داشته اند. گرمابه اسکی کاپلی (Uskiidar (inili)، از قدیمی ترین گرمابه های عمومی ترکیه، در قرن چهاردهم میلادی بنا شده است. حمام سلیمانیه (Stileymaniye) هم در سال ۱۵۵۷ در استانبول ساخته شده است. با شروع تمایلات غرب گرایانه در میان آخرین حاکمان عهد عثمانی و تداوم آن در دوره جمهوری، ارزشهای غربی بر معماری و شهرسازی ترکیه تسلط یافتند و ساختمانهای مدرن اکثراً تقلیدی از سبک اروپایی شدند. اغلب، مواد اولیه برای ساختمان های کوچک شامل سیمان و آجر و برای سازههای بلند شامل شیشه، بتون و تیرآهن است. علاوه براین از معماران غربی هم برای ساخت بناها، مخصوصا بناهای دولتی، دعوت می شود و طرحهای بسیاری به وسیله شهرسازان و معماران غربی تهیه و اجرا می شود.
 

سرزمین آناطولی از هزارۀ هشتم قبل از میلاد، آغوش خود را برروی تمدنهای بزرگ گشوده است. این تمدنها بدنبال یکدیگر و در عین حال با تغذیه از همدیگر توسعه یافته و بالاخره ترکها با جهش رنسانس گونه ایی در عالم اسلام، تمدنی بنام دولت سلجوقیان را در آناطولی پایه گذاری کردند. این دریافت و جهان بینی رنسانس گونۀ ترکهای سلجوقی بعدها با تمدن انساندوستانۀ عثمانیان تداوم یافت. عثمانیان وارثان این تمدن، فرهنگ و هنر پدرانشان را توسعه داده و آنرا به پیش بردند. بعبارت دیگر آنها تمدن عثمانی را تاج سر تاریخ هنر جهان قرار دادند.

عثمانیان علی الخصوص در زمینۀ معماری با الهام از هنر بیزانس، گامهای برگی برداشته و یکی از منحصربفردترین نمونه های معماری جهان را پایه ریزی کردند. هنر معماری ترک در دوران سلجوقیان از شکل اسکان پراکنده، بصورت اماکن اسکان جمعی درآمد. معماری ترک در عرض سیصد سال حکمرانی سلجوقیان، از مدرسۀ سلجوق قونیه گرفته تا آثار منارۀ باریک و کاراتای و مساجد شهزاده و سلیمیه زیر سقف یک گنبد متمرکز شده و وارد یک دورۀ گذرا گشت. بعنوان مثال اتاقهای کوچک و پراکندۀ آثار معماری کاراتای، منارۀ باریک و مسجد سبز رنگ بورسا توسط دو دیوار از یکدیگر تفکیک می شدند. در یکی از مراحل این دیوارها همانند مسجد آتیک علی پاشای استانبول از میان برداشته شده و با تشکل یک سالن بزرگ، دو گنبد به یک و نیم گنبد تغییر صورت داد. وقتی معمار سینان وارد عرصۀ معماری گردید، هنر ساخت و ساز ترک را در راستای این تحول تقویت کرده و تحول مذکور را به آخرین مرحلۀ رشد خود رساند. بعنوان مثال مسجد بایزید استانبول، نصف گنبد در جبهۀ شمالی و نصف گنبد در جبهۀ جنوبی دارد.

درحالیکه معمار سینان بهنگام ساخت مسجد شاهزاده، چهار نیم گنبد مجزا در چهارگوشۀ مسجد ساخت، وقتی به آثار معمارانی که بعد از معمار سینان پا به عرصۀ ظهور گذاشتند بنگریم، خواهیم دید که آنها مسجد شاهزاده را بعنوان مهمترین اثر او یافته اند. زیرا مساجد سلطان احمد، مسجد جدید و مسجد فاتح هرکدام از نظر نقشه و تیپ بعنوان تکرار مسجد شاهزاده محسوب می گردند. بدین ترتیب می توان دریافت اثر دوران شاگردی معمار سینان، اثر کلاسیک معماری ترک بحساب می آید.

مساجد سلیمانیه و سلیمیه یعنی آثار دوران پختگی معمار سینان، آنقدر ظریف ساخته شده اند که اقتباس از آنها بسیار مشکل است و بدین ترتیب هیچ معماری جسارت تقلید از آن را بدل راه نداده است.

سینان با ساختن مسجد سلیمیه هماهنگ ترین و موفق ترین نمونۀ معماری مرکزگرا را به نمایش گذاشته است. او در مسجد سلیمیه تعداد جبهه های بیرونی بنا را از چهار به هشت افزایش داد. بدین ترتیب این بناها از چهرۀ چهارگوش درآمده و از هر طرف مثل یک فرم عابده گونۀ بی نظیر دیده می شوند. چهار منارۀ این مسجد هماهنگی بین بخشهای مختلف بنا را تامین می نماید. انها با گنبدهای کوچک و محور مایلی که از بالا به پائین گشادتر می شوند، انگار که سربفلک دارند. از این نظر احتشام و هماهنگی بی مانند نمای داخلی و خارجی سلیمیه با مناره های زیبائی که سر بفلک کشیده اند، یکی از آثار زیبای هنر معماری ترک را مطرح ساخته و در عین حال یکی از شاهکارهای معماری جهان بشمار می آیند.

معماری عثمانیان با ساخت آرامگاهها، مدارس، کتابخانه ها، قصر و ویلا، کاخها، کاروانسراها و علی الخصوص قناتهای آب، شاهکارهای بسیاری خلق نموده است.

مسلما ساخت ویلاهای ساحلی، در بین این آثار همانند جواهری در میان آثار معماری جهان می درخشد. امروزه می توان آثار و نمونه های هنر عثمانی همانند مینیاتور، چینی سازی، خطاطی، تذهیب، قالی، پارچه، فلزکاری و حکاکی چوب را که در موزه هایمان به معرض نمایش گذاشته شده است، براحتی مشاهده نمود. دوران اوج گیری امپراطوری عثمانی را در عین حال باید بعنوان دوران توجه به پیشرفتهای علمی دانست. سلطان محمد فاتح در نیمۀ دوم قرن پانزدهم استانبول را بصورت یک شهر علمی درآورده بود.

او دانشمندان، منجمان و هنرمندان بزرگی همانند علی قوشچو، سینان پاشا و ملا لطفی را دور خود جمع کرده بود. تقی الدین یکی از منجمان بزرگ آنزمان در قرن ۱۶ ام با تاسیس رصدخانۀ بزرگی در استانبول، سینۀ پهن آسمان را تفتیش کرده و با منجمان غربی رقابت می کرد. متاسفانه بعد از قرن ۱۹ ام علومی همانند هندسه، نجوم و ریاضیات از میان دروس آموزشی مدارس خارج شده و دروس دینی اهمیت بیشتری یافت. بدین ترتیب افراد نه با مسائل جهان که در آن زندگی می کردند، بلکه با امور مربوط به جهان پس از مرگ و وعده های زندگی راحت علاقه دار شدند.

دین های اسلام و مسیحیت که در زمان سلجوقیان و عثمانیان به خوشی در کنار یکدیگر جریان داشتند، گام مهمی در تفریق تنوع موزائیک اجتماعی آنزمان برداشتند. با همۀ این احوال دستیابی آناطولی به وحدت فرهنگی در زمان تاسیس جمهوریت تحقق یافت